Over trendanalyse
Sinds 2009 monitort het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid trends in maatschappelijke veiligheid. Welke zorgwekkende en hoopgevende veiligheidsontwikkelingen doen zich voor? En hoe kunnen deze problemen effectief en innovatief worden aangepakt?




Visie op trends
Om voor de hand liggende redenen vraagt het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid voortdurend aandacht voor een volwaardige rol voor preventieve aanpakken in onze veiligheidszorg. Want er zijn volop alternatieven voor eenzijdig repressief optreden tegen onveiligheid, criminaliteit en overtredingen.
Trendbeeld
Hoe ziet onze veiligheid er in 2020 uit? Het CCV bekeek in het kader van zijn trendanalyse een aantal toekomstverkenningen om te inventariseren welke veiligheidsontwikkelingen ons in de toekomst te wachten zouden kunnen staan.

X

Veiligheidsontwikkelingen

Mensenhandel en gedwongen prostitutie

........................................................................................................................................

Intro

........................................................................................................................................

Mensenhandel vormt, na drugshandel, de tweede bron van inkomsten voor criminele organisaties. Binnen de Europese Unie gaan er jaarlijks tientallen miljoenen euro’s om in mensenhandel.  De huidige economische situatie maakt slachtoffers nog kwetsbaarder. De Europese Commissie dringt bij de lidstaten aan op een meer samenhangend optreden tegen mensenhandel.

De Nederlandse aanpak van mensenhandel kan als voorbeeld dienen voor andere landen in de Europese Unie. Dit stelt de vicepresident van Eurojust, de organisatie voor gerechtelijke autoriteiten in de EU-landen. De Nederlandse aanpak, waarbij criminele winsten in beslag worden genomen, kan model staan voor de aanpak van andere lidstaten.

Arbeidsuitbuiting is een van de verschijningsvormen van mensenhandel. Dat deze vorm ook in Nederland een serieus probleem is, blijkt uit een rapport van stichting Fairwork. Nederlandse instanties hebben slechts een bijzonder klein deel van deze slachtoffers in beeld. Volgens Fairwork werken slachtoffers onder mensonterende omstandigheden en maken zij vaak extreem lange dagen voor weinig geld.

De aanpak van mensenhandel heeft in Nederland hoge prioriteit. In het regeerakkoord is opgenomen dat mensenhandel en de daaraan gerelateerde prostitutie harder worden bestreden. Vanaf 2013 pakt de Inspectie SZW bedrijven en burgers die regels op het gebied van arbeid en sociale wetgeving overtreden, harder aan.

>>Trends

Aanpakken

........................................................................................................................................

Het barrièremodel wordt sinds enige tijd gepromoot als methode om seksuele uitbuiting en mensenhandel tegen te gaan. Deze aanpak moet het mensenhandelaren zo moeilijk mogelijk maken hun criminele activiteiten uit te voeren. Dat gebeurt door barrières op te werpen, wanneer criminelen gebruik moeten maken van legale structuren (bijvoorbeeld om vergunningen en identiteitspapieren te verkrijgen). De aanpak, ontwikkeld in opdracht van het ministerie van Veiligheid en Justitie, kan op steeds meer belangstelling van andere organisaties en steden rekenen.

Bij het Rijk staat een hardere aanpak van mensenhandel hoog op de agenda. In een actieplan staat het Rijk voor een rijksbrede aanpak van mensenhandel met daarin maatregelen voor de periode 2011-2014.In deze rijksbrede aanpak heeft niet alleen het ministerie van Veiligheid en Justitie een rol bij het terugdringen van het gecompliceerde fenomeen. Ook het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport is verantwoordelijk voor de aanpak. Het actieplan gaat uit van preventie, vervolging en bescherming. Een van de maatregelen uit het actieplan betreft de verhoging van de strafmaat voor loverboys: er is een wetsvoorstel om de maximale straf voor mensenhandel te verhogen van acht naar twaalf jaar.

— 

In het kader van de rijksbrede aanpak publiceerde het CCV in 2012 de Handreiking Aanpak Loverboyproblematiek. De handreiking beschrijft stapsgewijs hoe partijen gezamenlijk een raamwerk kunnen opzetten voor een daadkrachtige ketenaanpak. Betrokken partijen zoals (jeugd)zorg, onderwijsinstellingen, gemeenten en politiekorpsen geven zo op lokaal en regionaal niveau vorm aan de rijksbrede aanpak. 
Bij de ketenaanpak loverboyproblematiek moet aandacht uitgaan naar bewustwording en preventie, signalering en melding en het plegen van interventies en nazorg.
De handreiking bevat ook achtergronden over de werkwijze van loverboys, de omvang van de problematiek en slachtoffer- en daderprofielen. De voorlichtingsfilm ‘De Mooiste Chick van het Web’ maakt onderdeel uit van de handreiking. Deze film moet jongeren, maar ook ouders en leraren, bewust maken van de risico’s van sociale media. Scholen in het hele land kunnen de film gebruiken.

Bij de integrale aanpak van de loverboyproblematiek is samenwerking en afstemming tussen de veiligheids- en zorgketen volgens het CCV essentieel. Gemeenten spelen hierin een cruciale rol. Veel bestuurders beseffen onvoldoende dat loverboys ook binnen hun gebied meisjes ronselen. Onderkennen dat het vaak onzichtbare probleem bestaat, is een eerste stap op weg naar een effectieve aanpak.

Een op de tien experts uit het deskundigenpanel vindt dat bestuurders zich bewust zijn van de misstanden in hun gebied. Sommige panelleden wijzen erop dat de bewustwording over mensenhandel en andere misstanden in de prostitutiesector langzaam verbetert. Vooral bij het Rijk en sommige grote gemeenten is er in toenemende mate aandacht voor de problematiek. Het verborgen karakter van mensenhandel zou een oorzaak kunnen zijn van onderschatting en onbekendheid bij bestuurders. Een aantal deskundigen merkt op dat de meeste kennis over mensenhandel aanwezig is bij politie en justitie. Een goede samenwerking en kennisdeling tussen gemeenten, politie en Openbaar Ministerie is daarom van cruciaal belang.

Er bestaat enorme onderschatting van de problematiek rondom mensenhandel. Omdat mensenhandel een erg gesloten wereld is, komt er weinig informatie naar buiten. Wat er bij politie bekend is, maakt duidelijk dat de problemen groot zijn’’. – Nicolien Kop, Politieacademie

In de pilot ‘Loverboys zijn laffe boys’ ontwikkelde de politie diverse vernieuwende methodes om in contact te komen met slachtoffers en daders. De pilot is uitgevoerd in Rotterdam tussen 2010 en 2012. Een internetrechercheur maakte lokprofielen aan en nam deel aan chatsessies op sites voor sociale netwerken. Hiermee zijn overigens geen loverboys maar wel enkele pedofielen opgespoord. Ook heeft de politie Rotterdam advertenties van thuiswerkende prostituees nagetrokken. Bij een vermoeden van mensenhandel of minderjarigheid bezocht de politie de thuiswerker. Tijdens de pilot zijn 44 prostituees gecontroleerd en uit de prostitutie gehaald. Ook een voorlichtingscampagne gericht op jongeren, potentiële slachtoffers en ouders, maakte deel uit van de pilot. Tijdens de pilot bleek dat loverboys (potentiële) slachtoffers soms dwingen een duur telefoonabonnement af te sluiten. Als slachtoffers eenmaal gedwongen in de prostitutie werken, verplicht de loverboy het slachtoffer de telefoon af te geven. Telefoonmaatschappijen hebben daarom volgens de overheid een maatschappelijke verantwoordelijkheid dit te voorkomen. Als reactie hierop trainen telefoonmaatschappijen als KPN, T-Mobile en Vodafone winkelmedewerkers dit soort praktijken te leren herkennen. De resultaten van de pilot zijn onder meer verwerkt in de Handreiking Aanpak Loverboyproblematiek.

De bestaande opvangvoorzieningen voor slachtoffers van mensenhandel zijn zodanig ingericht dat het aantal opvangplekken aansluit bij de vraag van de doelgroep. Hetzelfde geldt voor de zorg en hulp die binnen de opvang gegeven wordt. Dit blijkt uit de evaluatie van de ‘pilot categorale opvang slachtoffers mensenhandel’. Uit antwoorden van de minister van Veiligheid en Justitie in 2012 op door de Tweede Kamer gestelde vragen blijkt dat er nog knelpunten zijn bij de doorstroming van slachtoffers uit de eerste opvang naar reguliere opvang of huisvesting. 
Het Rijk heeft de pilot als categorale opvangvoorziening vanaf medio 2012 voortgezet. CoMensha krijgt verder structureel de beschikking over een budget waarmee het de opvang van slachtoffers van mensenhandel kan regelen.

>>Toekomstperspectief

Toekomstperspectief

........................................................................................................................................

Of mensenhandel met het oogmerk van orgaanverwijdering voorkomt in Nederland is eind 2012 nog niet bekend. Ook is er geen indicatie dat Nederlanders zich daaraan in het buitenland schuldig maken. Dat concludeert de Nationaal Rapporteur Mensenhandel in 2012 in een onderzoek naar orgaanhandel en mensenhandel met het oogmerk van orgaanverwijdering. 
Toekomstige ontwikkelingen maken extra waakzaamheid voor deze vorm van mensenhandel volgens de rapporteur wenselijk. Internet en mondialisering zorgen er, samen met het nijpende tekort aan organen, voor dat Nederlanders mogelijk steeds meer gebruikmaken van de buitenlandse ‘organenmarkt’.
De Nationaal Rapporteur Mensenhandel constateert ook dat van steeds meer kanten de roep klinkt orgaandonatie financieel te stimuleren om het tekort aan organen terug te dringen. Betaling voor organen zorgt voor vercommercialisering van de organenmarkt, wat de vrijwilligheid van orgaandonatie in gevaar brengt. Een meer commerciële orgaanmarkt kan het voor mensenhandelaren aantrekkelijk maken mensen op die manier uit te buiten. De rapporteur adviseert een instantie in te stellen die mogelijke gevallen van orgaanhandel registreert.

Het Erasmus Medisch Centrum geeft vanaf 2012 leiding aan een internationaal onderzoeksproject naar mensenhandel met het oogmerk van orgaanverwijdering. In de driejarige studie werkt het Erasmus MC samen met verschillende instituten in Europa, Europol, de VN-organisatie tegen drugs en misdaad (Undoc), Eurotransplant en de European Society for Organ Transplantation (ESOT). Samenwerking tussen de medische wereld en justitie is uitzonderlijk.