Het oordeel van Nederlanders over de veiligheid en leefbaarheid van hun woonbuurt is de laatste jaren niet of nauwelijks veranderd. Dat blijkt uit de Integrale Veiligheidsmonitor 2011 van het CBS. Tussen 2008 en 2011 gaven burgers hiervoor steeds een rapportcijfer rond de 7. Leefbaarheid beoordeelden Nederlanders iets hoger dan de veiligheid in de woonbuurt. De veiligheidsmonitor maakt ook duidelijk dat het aandeel Nederlanders dat overlast ervaart van hangjongeren of buren amper wisselt. Wel nam het percentage van de bevolking dat overlast ervaart van dronken mensen op straat in de periode tussen 2008 en 2011 toe van zes naar zeven procent. Steeds minder Nederlanders hebben last van fysieke overlast, zoals bekladding van muren of gebouwen, vernieling van bus- of tramhokjes of hondenpoep in de buurt.

Statusontwikkeling van wijken is in zowel grote als kleine gemeenten niet verbonden met overlast en verloedering. Dat blijkt uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) naar de statusontwikkeling van wijken in Nederland tussen 1998 en 2010. Wel is er meer overlast en verloedering in wijken waar bewoners een beperkte binding hebben met de buurt. Binding is vooral laag in buurten met veel twintigers.

Het SCP onderzoekt de sociale status van wijken aan de hand van een aantal kenmerken van bewoners: hun opleidingsniveau, inkomen en arbeidsmarktpositie. Tussen 1998 en 2010 steeg de gemiddelde status van de Nederlandse wijken. Vooral de bouw van nieuwbouwwijken en het gestegen opleidingsniveau van de bewoners zijn redenen van de stijging. Met name in de grote steden is er een sterk verband tussen een toename van koopwoningen en een hogere status van de wijk. Wijken met een lage status hebben een ongunstige ligging en onaantrekkelijke bebouwing. Als verval eenmaal inzet lijkt het tij lastig te keren. Omdat bewoners die het zich kunnen veroorloven, verhuizen naar ‘betere’ buurten, blijven bewoners met een lagere sociaaleconomische status achter. Nieuwe bewoners met een lage(re) status nemen de plaats in van de vertrekkende groep. De status van aandachtswijken daalde tussen 1998 en 2006, maar steeg vanaf 2006 licht. Wel blijft het statusniveau van aandachtswijken bijzonder laag.

Met de wijkenaanpak moesten veertig aandachtswijken in 18 gemeenten (G18) transformeren tot veilige en leefbare wijken, waar mensen kansen hebben, betrokken zijn en prettig wonen. Sinds de start van de wijkenaanpak maakte ongeveer de helft van de veertig aandachtswijken in 2010 een positieve ontwikkeling door. Een derde van de wijken ontwikkelde zich negatief. 
Vooral de leefbaarheid, integratie en gezondheid ontwikkelden zich gunstig. Op het thema wonen en leefbaarheid boekte een groot deel van de aandachtswijken in 2010 vooruitgang. Op het gebied van leefbaarheid nam de achterstand van de aandachtswijken ten opzichte van het G18-gemiddelde (de gemeenten waarin de veertig aandachtwijken gevestigd zijn) af met tien procent. Op het thema veiligheid nam de achterstand van de aandachtswijken op de G18 toe, ookal verbeterde de veiligheidsscore in veel aandachtswijken licht. 

Een studie naar de samenhang tussen leefbaarheid en buurtparticipatie benadrukt de positieve werking van bewonersparticipatie. Buurtparticipatie draagt in positieve zin bij aan de ontwikkeling van de leefbaarheid van buurten, maar draagt niet bij aan leefbaarheid in wijken met een zeer negatieve of juist een zeer positieve leefbaarheid. Met buurtparticipatie ontstaat een sociaal netwerk en een sterkere binding in de buurt. Dit heeft weer minder snelle doorstroming tot gevolg. Deze stabiliteit heeft een positieve invloed op de leefbaarheid en voorkomt dat er op enig moment een versnelde instroom van kansarme huishoudens ontstaat. Het lijkt van belang burgerparticipatie te stimuleren in buurten zonder extreme uitgangspositie. 
Zowel in de G18 als in de aandachtswijken was bijna een vijfde van de inwoners actief bezig om de buurt te verbeteren. Tussen 2007 en 2011 bleef de mate van bewonersparticipatie in alle aandachtswijken samen gelijk.

Naast aandachtswijken kregen, met name in de media, woonwagencentra en vermeende vrijplaatsen in 2012 veel aandacht. Gemeenten zouden moeite hebben om de regels op woonwagencentra te handhaven. Onderzoek laat zien dat er in 2010 naar schatting 40 gemeenten waren met daarin 63 of meer vrijplaatsen. De problematiek lijkt hiermee niet afgenomen, en mogelijk licht toegenomen. Als gemeenten niet optraden, kwam dat vooral omdat zij er weinig prioriteit aan toekennen, een beperkte capaciteit hebben en/of angst voor de gevolgen ervaren. Sommige gemeenten hebben geen oplossing voor de problemen op woonwagencentra waar de situatie problematisch is en kijken weg. Op nogal wat woonwagencentra gaat het echter wel goed met de bewoners. 
Gemeenten zijn volgens de inspectie verantwoordelijk voor een integrale en multidisciplinaire aanpak. De aanpak van centra waar het niet goed gaat en bewoners problemen hebben op meerdere leefgebieden vereist een lange adem. Het Rijk kan gemeenten bij de aanpak ondersteuning en expertise bieden.

Het CCV vroeg het deskundigenpanel of zij het beeld herkennen dat gemeenten moeite hebben om regels op woonwagencentra te handhaven en dat toezichthouders, ambtenaren of hulpverleners zogenoemde vrijplaatsen uit angst vermijden. De experts uit het panel zijn verdeeld in hun reacties. Negentien van de vijftig experts herkennen het beeld en acht van de vijftig doen dat niet. Bijna de helft van het panel weet het niet. Uit de antwoorden van de deskundigen blijkt dat er een grote verscheidenheid is aan woonwagencentra. Ook ervaren toezichthouders, ambtenaren of hulpverleners angst op verschillende wijze. Sommige experts spreken hierbij uit eigen ervaring en beleefden die angst zelf. Anderen hebben goede ervaringen bij de handhaving van regels op woonwagencentra.

“Op woonwagencentra hebben ambtenaren wel negatieve ervaringen, maar we blijven als gemeente normaal optreden. Bij een goede bestuurlijke rugdekking zijn het normale taken die lang niet altijd handhavend van aard zijn. Het ontbreken van bestuurlijke steun en daadkracht is vaker het probleem dan de ambtelijke activiteiten zelf. Die activiteiten zijn namelijk goed voor te bereiden en af te stemmen op verwachte reacties”. – Henk Boelens, gemeente Breda